0326 TOPOGRAPHIES OF EMERY RE:FORM#2 COMPETITION

Η σμύριδα (ή σμυρίγλι), πέρα από το ότι αποτέλεσε έναν από τους σημαντικότερους ορυκτούς πόρους της Νάξου, συνιστούσε θεμελιώδη άξονα της κοινωνικής, πολιτικής και οικονομικής συγκρότησης του νησιού. Λειτούργησε ως πυλώνας κοινωνικής οργάνωσης, σύμβολο συλλογικής ταυτότητας, πολιτικό «εργαλείο» και μία από τις βασικές πηγές εισοδήματος για τα ορεινά χωριά της Νάξου. Για δεκαετίες διαμόρφωσε την καθημερινότητα των τοπικών κοινοτήτων και λειτούργησε ως μηχανισμός συλλογικής συνοχής, διατηρώντας ζωντανούς οικισμούς που διαφορετικά θα κινδύνευαν με εγκατάλειψη. Ιστορικά, η σμύριδα συγκαταλεγόταν στα σημαντικότερα εξαγωγικά προϊόντα της Ελλάδας. Κομβικό σημείο αυτής της ιστορίας υπήρξε το λιμάνι της Μουτσούνας, το οποίο λειτούργησε ως κύριος σταθμός συγκέντρωσης και εξαγωγής της σμύριδας και παραμένει άρρηκτα συνδεδεμένο με την ιστορία της εξόρυξής της κατά τον 20ό αιώνα. Σήμερα, η εξόρυξη της σμύριδας επιβιώνει κυρίως ως μνήμη: ως πολιτιστική κληρονομιά, ως βιομηχανικό αποτύπωμα εγγεγραμμένο στο τοπίο και ως άυλο σύνολο γνώσεων, αφηγήσεων και πρακτικών.

Η παρούσα πρόταση επιδιώκει να επανερμηνεύσει τη μεταλλευτική δραστηριότητα της σμύριδας ως μια ενεργή ιστορική αφήγηση, ικανή να επαναδιατυπωθεί υπό το πρίσμα των σύγχρονων περιβαλλοντικών, κοινωνικών και πολιτισμικών συνθηκών. Αναγνωρίζοντας τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις της εξόρυξης —τη διάβρωση του εδάφους, την απώλεια βλάστησης, τη διατάραξη του υπεδάφους και την απορρύθμιση του τοπικού υδατικού ισοζυγίου— το έργο προτείνει τη φύση ως το βασικό μέσο αποκατάστασης και μετάβασης.

Η πρόταση οργανώνεται γύρω από τρεις εννοιολογικούς πυλώνες: τον Περιβαλλοντικό, μέσω της φυτοαποκατάστασης και βιώσιμων στρατηγικών διαχείρισης γης· τον Κοινωνικό, μέσω της επανενεργοποίησης του τοπίου ως πεδίου σύγχρονης παρουσίας και παραγωγικής δραστηριότητας· και τον Πολιτισμικό, μέσω της επαναξιολόγησης της βιομηχανικής και κτηνοτροφικής ιστορίας ως ζωντανής αφήγησης. Η παρέμβαση αναπτύσσεται ως ένα κυκλικό δίκτυο, οργανωμένο γύρω από δύο συμπληρωματικές στρατηγικές.

Η πρώτη στρατηγική επικεντρώνεται στην αποκατάσταση του εδάφους, του νερού και της ατμόσφαιρας μέσω φυτοαποκατάστασης με τη χρήση ενδημικών αρωματικών και φαρμακευτικών φυτικών ειδών. Η δεύτερη εισάγει υβριδικούς αγροκτηνοτροφικούς μηχανισμούς, αξιοποιώντας εκ νέου τα υφιστάμενα ερείπια των υποδομών εξόρυξης της σμύριδας — τους πυλώνες, τους σταθμούς του εναέριου συστήματος μεταφοράς και τον σταθμό συγκέντρωσης στη Μουτσούνα. Οι πυλώνες του παλαιού εναέριου σιδηρόδρομου επανερμηνεύονται ως «πηγάδια αέρα» (air wells), δηλαδή κατασκευές συλλογής νερού από την ατμοσφαιρική υγρασία, τη συμπύκνωση των υδρατμών και τα όμβρια ύδατα, τροφοδοτώντας το ευρύτερο δίκτυο. Παράλληλα, ένας κινητός μηχανισμός διασποράς σπόρων, εμπνευσμένος από τους ιστορικούς πυλώνες του εναέριου μεταφορικού συστήματος, λειτουργεί ως πιλοτικό εργαλείο για τη σταδιακή φυτοαποκατάσταση του τοπίου. Ο πρώην σταθμός συγκέντρωσης σμύριδας στη Μουτσούνα μετατρέπεται σε εργαστήριο επεξεργασίας και προώθησης βοτανικών προϊόντων, οργανωμένο σε τρία διακριτά στάδια: συλλογή, εκχύλιση και ξήρανση, καθώς και διανομή. Με αυτόν τον τρόπο, οι κτηνοτροφικές πρακτικές επανεισάγονται ως μέρος ενός σύγχρονου παραγωγικού κύκλου. Γύρω από το υφιστάμενο κτίριο αναπτύσσεται ένα υβριδικό σύστημα προσαρμοστικής βόσκησης, άμεσα συνδεδεμένο με τη λειτουργία του εργαστηρίου, παρέχοντας νερό και τροφή στο ζωικό κεφάλαιο.

Η χωρική εμπειρία του τόπου αναπτύσσεται ως μια αφηγηματική ακολουθία, καθοδηγώντας τον επισκέπτη μέσα από μια υπόγεια–εναέρια διαδρομή που αποκαλύπτει τη σύνθετη σχέση μεταξύ τοπίου, βιομηχανίας και οικολογίας. Η πρόταση μετασχηματίζει τελικά ένα περιθωριοποιημένο και τραυματισμένο τοπίο μέσω των αναγεννητικών διεργασιών της ίδιας της φύσης. Μέσα από μια αρχιτεκτονική προσέγγιση που αντλεί δύναμη από την απουσία, τη διάβρωση και το έδαφος, το έργο διαπραγματεύεται τη σχέση ανάμεσα στη μνήμη και την ανανέωση, διατηρώντας τη γεωλογική και κοινωνική σημασία της σμύριδας, ενώ ταυτόχρονα εισάγει μια νέα τοπογραφία φροντίδας, ανθεκτικότητας και βιωσιμότητας.

«WATTLE» – κυλινδρικοί σωλήνες γεμισμένοι με άχυρο και κομποστοποιημένα ζωικά απόβλητα, διαμορφωμένοι σε ελικοειδή μορφή που παραπέμπει σε φίδι και σχεδιασμένοι για την αποτροπή της διάβρωσης του εδάφους.

Κατασκευή / Έλεγχος Διάβρωσης: Wattle & Daub: Παραδοσιακή κατασκευαστική τεχνική που βασίζεται σε πλέγμα από κλαδιά ή βέργες, επικαλυμμένο με λάσπη ή πηλό. Straw Wattles: Κυλινδρικά βιοδιασπώμενα στοιχεία από άχυρο, τα οποία χρησιμοποιούνται για τη μείωση της επιφανειακής απορροής του νερού και τη συγκράτηση φερτών υλικών σε επικλινή εδάφη. Συνήθεις Χρήσεις: Γεωργία / Φυσικό Περιβάλλον: Ο όρος «wattle» χρησιμοποιείται επίσης για την περιγραφή σαρκωδών προσαρτημάτων σε ορισμένα είδη πτηνών. Περιβαλλοντική Διαχείριση: Προστασία του εδάφους από τη διάβρωση σε εργοτάξια και περιοχές αποκατάστασης τοπίου.

Το προτεινόμενο σύστημα εφαρμόζει ένα συνδυαστικό μοντέλο αναγεννητικής βόσκησης, το οποίο αξιοποιεί τη μετακίνηση των κοπαδιών ως εργαλείο διαχείρισης του τοπίου. Τρεις συμπληρωματικές στρατηγικές λειτουργούν ταυτόχρονα: η προσαρμοστική βόσκηση με καθοδήγηση του ποιμένα, η βόσκηση μέσω σημείων έλξης και η κοινωνική μάθηση εντός του κοπαδιού. Ο ποιμένας λειτουργεί ως ένα «κινούμενο όριο» ή «κινητός φράχτης», ενώ στοιχεία όπως το νερό, το αλάτι και η σκίαση τοποθετούνται στρατηγικά στο τοπίο, καθοδηγώντας τη βόσκηση σε διαφορετικές περιοχές. Με την πάροδο του χρόνου, τα ζώα μαθαίνουν διαδρομές και πρότυπα μετακίνησης μέσω της συλλογικής συμπεριφοράς του κοπαδιού. Το σύστημα ελαχιστοποιεί την ανάγκη για μόνιμες υποδομές και επιτρέπει στο τοπίο να λειτουργεί ως ένα δυναμικό οικολογικό πεδίο, όπου η βόσκηση συμβάλλει στην αναγέννηση του εδάφους, την αποκατάσταση της βλάστησης και τη διατήρηση της χωρικής και οικολογικής ισορροπίας.